Een diepere manifestatie van alakondre-fasi

TEKST Miguel E. Keerveld, Curator-in-Residence voor het project ALAKONDRE: A space in time in samenwerking met Readytex Art Gallery (RAG)

Threads of Identity is een solo-expositie van Shaundell Horton. De voormalige ambassadeur van Brazilië in Suriname, Laudemar Aguiar, heeft deze manifestatie die van 8 tot en met 30 juli 2022 in Readytex Art Gallery (RAG) te zien is geopend. Het fascineert mij om uit zijn mond te horen dat veel bezoekers aan zijn residentie vragen of het werk van Shaundell en anderen uit Brazilië komt. Daarbij deelt hij het volgende met ons: “Jullie doen wat jullie al te graag doen, en veranderen niet voor de verkoop of vanwege deze of gene trend. Jullie doen wat jullie moeten doen én dat is voor mij van essentieel belang. Jullie behouden je bewustzijn en variatie, naast het gebruik van je eigen cultuur om de wereld te bereiken.” Op sculpturen die Shaundell in deze expo toont, reflecteert hij als volgt: “Het is onvoorstelbaar hoe de eenvoudige, zachte en stabiele materialen met elkaar in verband zijn gebracht en omgezet in krachtige figuren.”

Ontknoping

Voel ik de ontknoping van iets dat tot Threads of Identity verborgen is gebleven? Shaundell: “Merit refereert naar deugd of waarde die we aan onze identiteit hechten.” Een bezoeker denkt bij dit werk aan een dauphin (kroonprins) van het Franse koninkrijk van begin 19e eeuw. Bij het zien van een goudgekleurd masker weet deze bezoeker het ineens: “Tijdens de Franse Revolutie kreeg de kroonprins, zoon van de onthoofde koning Lodewijk XV, een masker opgezet nadat hij gevangengenomen was.” De resterende maskers, gemaakt van keramiek en haakwerk, laten haar aan het universum denken én een serie koppen met geabstraheerde gezichten roept gesluierde Arabische vrouwen of de maskerade bij sommige belly dancers bij haar op. Deze associaties krijgt ze wanneer ze door zeven untitled-sculpturen wordt begroet, wat mij het bewijs oplevert dat hier veel meer leeft dan één individu kan waarnemen. Er schuilt veel meer in Shaundells gebruik van geabstraheerde maskers en gezichtsloze koppen waarvan het gelaat ook nog eens is afgedekt. Een guided tour bracht mij naar het diepere en krachtigere van Shaundells sculpturen. Toen openbaarde een mysterie zich en bekroop mij een gevoel van opwinding. Misschien wel van opluchting? Mijn vraag naar wat achter de maskerade van deze manifestatie zat werd beantwoord. Ook werd de door mij te leveren bijdrage aan het diepste punt van alakondre-fasi precies hierin bereikt: een installatie met de kleuren wit, blauw en goud – geconstrueerd van keramische knopen, de sculptuur met als titel Su Blue en een goudkleurig masker onder de naam Merit – bracht mij terug naar 2015; toen Shaundell en ik samen met anderen collaboreerden voor de installatie The 11th Commandment – thou shall not be free. Maar de dialoog ging verder en ik dacht aan het decreet van Lodewijk XIV uit 1685: Code Noir, over hoe om te gaan met zwarte slaven. “De in die tijd overheersende opvatting was dat zwarten vanwege hun inferioriteit van nature geschikt waren voor de slavernij en dat ze alleen in dienst van een goede meester gelukkig konden worden” (Mbembe, 2015).

 Candomblé

Mogelijk voert Threads of Identity Laudemar Aguiar naar Candomblé. Hij bezit enkele beelden uit de serie koppen. In zijn speech verwijst Aguiar naar hoe hij deze bezeten sculpturen gebruikt als zijn beschermengelen. Hoewel ze massief en zwaar ogen, zijn ze bijna gewichtloos en is de samenstelling van het materiaal waaruit ze bestaan niet zo voor de hand liggend. Om zijn ruimte te kunnen beschermen heeft Aguiar twee van Shaundells koppen in de lobby van zijn ambassadeursresidentie in Teheran geïnstalleerd. Willen deze kunstwerken zich ook bij deze manifestatie richten op hun rol als beschermengelen? 

De manifestatie neemt ook wat oudere werken van Shaundell mee. Nu kijkt ze met ‘nieuwe ogen’ naar haar schilderij The Dance, “het past helemaal bij de Freudian Zelf”, vindt ze. Het valt me op dat er veel overeenkomst is tussen vroegere en recente werken. Niet gek, al sinds het begin van haar artistieke loopbaan rond 2010 is Shaundell met identiteit bezig; maar nu zie ik haar focus op een realistische weergave langzaam verdwijnen voor het juist vervagen van het beeld. Voor mij versluiert deze ontwikkeling van het abstraheren veel. Ik denk dat het de mystieke kracht van de gemeenschap herbergt en het geeft gezicht aan complexiteiten van het Ik. Threads of Identity spreekt over de ambiguïteit van dit Zelf en over dat wat we niet in ons eentje ervaren. Zo vraagt het om de erkenning dat het Ik complex is. Ik weet dat er in Suriname geen twijfel is over het beleven van het Zelf als dubbelzinnig en gelaagd, want hier wordt het Ik als vanzelfsprekend complex uitgevoerd. Vandaar dat Threads of Identity me naar de ik-splijting brengt. Dit is een experiment uit de psychoanalyse over de splitsing van het Zelf in een waarnemend en een waargenomen Ik. Het gaat als volgt: Ik probeer mijzelf waar te nemen. Op dat moment zijn er twee ‘ikken’; een ‘ik’ dat waarneemt en een ‘ik’ dat waargenomen wordt. Bij het kijken naar het waarnemende ‘ik’ verandert het in een waargenomen ‘ik’. De uitdaging is dat elke poging om zelf het ‘ik’ waar te nemen, het waarnemende ‘ik’ continu verandert. Omdat ‘deze waarnemer’ blijft terugwijken, is het onmogelijk zichzelf te zien (Keij, 2021).

Identificatie

Ik zie dat Threads of Identity gaat over identificatie. In de Surinaamse context is dit bekend als alakondre-fasi dat iets anders is dan identiteit. Ik denk dat Shaundell erop uit is om ook bij te dragen aan het internationale debat over identiteit. Maar ik vraag me af: Kunnen we nog van identiteit spreken? Om hierop antwoord te vinden, probeer ik nu breder te kijken naar Threads of Identity. Filosoof Jan Keij stelt: “Ik kan niet vertellen wie ik ben, wel wat ik ben … op dit moment.” Omdat identiteit ook voor mij niet bestaat, vind ik alakondre-fasi zo relevant én een goed alternatief voor identiteit. Het vinden van het unieke zelf is helaas onmogelijk volgens Keij. Over het proces waarin gestreefd wordt antwoord te vinden op de vraag ‘wie ben ik?’, zegt hij: “Therapeuten helpen mij eventueel door mijn beeldzelf ‘comfortabeler’ te maken voor mij, hetgeen zeker mogelijk is vanwege flexibiliteit ervan.” Vanwege de flexibiliteit van het Zelf is het mogelijk mij in elkaar te zetten, uit elkaar te halen en iets nieuws van mij te bouwen (Keij, 2021); een proces dat bekend is als identificatie. Het verwijst naar persoonlijke relaties met anderen. Hiervoor is diepere verbinding met het Zelf een noodzaak (AICOS, 2015). 

Identiteit is wat uniek of eigen is aan iets of iemand (Ensie, 2015). De meest bekende invulling hiervan is iemands karakter. Maar zelfbeeld en zelfconcept bestaan ook uit genetische, sociale, culturele en nationale attributen. Deze maken het Zelf complex. Daarom gebruikt de psychoanalyse de term identificatie; voor het eerst in 1916 gebruikt door Sigmund Freud. Volgens hem is dit o.a. het proces waarbij het subject zich één of meer aspecten, eigenschappen en/of attributen van een ander eigen maakt én zichzelf geheel of gedeeltelijk transformeert naar het model van deze ander. Dit actief proces vindt plaats in het Ik, wat zorgt voor het vergroten van gevoelens van eigenwaarde door vereenzelviging met een persoon of een instelling (Hebbrecht, 2013). In het identificatieproces ontstaan persoonlijke aspecten uit het aangaan van diepere relaties. Hiervoor zijn loslaten en helder waarnemen een voorwaarde. Echter, hoewel er sprake is van loslaten, is er juist ook sprake van contact maken met de persoonlijke bron om meer bewustzijn van het Zelf te creëren zodat iemand zijn creatieve ruimte en inzichten kan vergroten. Het gaat er hier vooral om eerst een blik naar binnen te werpen, om vervolgens de blik naar buiten te vergroten, waarbij positieve en negatieve aspecten van gedrag zonder oordeel worden geaccepteerd (AICOS, 2015). 

Monumentaal

Ik vind Threads of Identity monumentaal. Mijn rechtvaardiging hiervoor komt uit de idee dat Shaundell met haar solo-expositie een poging doet om de vinger op de wond te plaatsen die de hedendaagse wereld in zijn greep heeft. We zitten in een strijd om een binaire wereld achter ons te laten. Dit is een strijd op zoek naar verbinding door de afstand tussen het Zelf en een Ander kleiner te maken. Want “afstand creëert een binaire situatie”, aldus Taka Taka, een van mijn cohortgenoten bij de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. Gezichtsloze koppen kijken je aan bij het binnentreden. Daarnaast verwelkomen een zelfportret en het schilderij Misi Mona Lisa je. Vervolgens betreed je een ruimte waarin de abstracte maskers zwevend met je in dialoog gaan. In deze serie maskers versmelt Shaundell beeldelementen met draden die uitnodigen tot een veel bredere conversatie en uitdagen tot een diepere beleving van Zijn. Opvallend is een serie grote portretten aan de wand, die door de witte vlakken als open ruimte in het werk fungeren. Zo lijken de portretten uit de witte muren te springen. “Die witte ruimte symboliseert voor Shaundell de ruimte die zij zichzelf gunt om open te staan voor nieuwe indrukken en invloeden” (Readytex Art Gallery, 2022). Meestal gebruikt Shaundell collagetechniek waarin ze de achtergrond volledig met gebruikte theezakjes bedekt. Nu laat ze “heel bewust lege witte ruimtes staan die haar in de gelegenheid stellen om haar kunst en identiteit te verrijken, verruimen en versterken” (Readytex Art Gallery, 2022). Het domineren van bruine tinten in Shaundells werk zou een zoektocht kunnen zijn naar een standvastige verbinding met de aarde. Ook door gebruik van pigment uit een proces van roestend ijzererts en kleisculpturen zie ik dat Threads of Identity ernaar streeft ons mee te nemen in het proces van aarden.

Impressies van Threads of Identity

Threads of Identity is hedendaags. In dit verhaal vinden we iets dat groter is dan we op het eerste gezicht beseffen. Het stelt ons in staat zelfbeschikking uit te dragen, want we kunnen meebewegen. Daarin moeten we erkennen wie we zijn en ons waar nodig aanpassen. Noemen we het proces alakondre-fasi of identificatieWe moeten dit zien als een uitgangspunt voor het handelen en het activeren van een meervoudige Zelf die continu verandert. Kortom, deze manifestatie is een compositie van veerkrachtig zijn. 

+++

Bronnen:

  • A. Mbembe, Kritiek van de zwarte rede, 2015
  • J. Keij, Tijd als kwetsbaarheid in de filosofie van Levinas, 2021
  • Course Manual ‘Intuïtive Coaching’, Academie voor Intuïtieve Coaching & Ontwikkeling Suriname (AICOS), 2015
  • M. Hebbrecht, Psychoanalyse Woordenboek, 2013
  • Endie, Wat is de betekenis van identiteit, 2015
  • Readytex Art Gallery, Persbericht expositie Threads of Identity, 2022

+++

Deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt door een subsidie verleend uit het Dr. Silvia W. de Groot Fonds.

Lees meer over het Dr. Silvia W. de Groot Fonds hier.

Lees meer over Dr. Silvia W. de Groot hier.

Miguel E. Keerveld (Suriname, 1982) werkt samen met het merk EdKe en de performance persona Tumpi Flow. Opgeleid in de civiele techniek opereert ‘hij’ met focus op beeldtaal en creatief schrijven. Als een hybride-intuïtief concept voert ‘zij’ politieke interventies uit die verband houden met sociale praktijk. Als onderzoeker is ‘het’ gericht op het activeren van performatieve politiek en het manifesteren van rituelen, beide gerelateerd aan creatieve counseling en civic engineering van een cyborg-feministisch project.

FOTO’S Courtesy Readytex Art Gallery (RAG)

+++

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s